الهيه اش را تبيين كند و بفهماند كه خداى تعالى محيط به ايشان و به علم ايشان است و ايشان احاطه اى به علم خدا ندارند مگر به آن مقدارى كه خود او خواسته باشد . در اينجا سؤالى باقى مىماند و آن اين است كه شما قبلا مساله شفاعت را عموميت داده و شفاعت زبانى و سببيت تكوينى و تشريعى ، همه را شفاعت دانستيد ، در حالى كه در آيه مورد بحث هر چه ضمير به « شفعاء » برگردانيده ضمير مخصوص به عقلا است يعنى ضمير « هم » كه سه بار آمده ، يكى در * ( « ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ » ) * ، و يكى در « ما خلفهم » ، و ديگر در « يحيطون » ، و حال آنكه مطلق اسباب و علل تكوينى عقلا نيستند ؟ . جواب اين سؤال اين است كه چون معهود از كلمات « شفاعت » ، « وساطت » ، « تسبيح » و « تحميد » اين است كه اين گونه كارها از عقلا و صاحبان شعور سر مىزند ، و تعبير به اين كلمات بيشتر در مورد صاحبان عقل شايع است ، لذا قرآن كريم اين گونه اعمال را هر چند از علل تكوينى و فاقد شعور هم سر بزند ، با تعبير خاص به عقلا تعبير مىكند ، و اين عرف و عادت قرآن است ، هم چنان كه مىبينيم در باره تسبيح تمامى كائنات همين تعبير را آورده و مىفرمايد : « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ » . « 1 » و نيز مىفرمايد : « ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَهِيَ دُخانٌ فَقالَ لَها وَلِلأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ » « 2 » كه ترجمه اش در چند صفحه قبل گذشت و همچنين آياتى ديگر از اين قبيل . گفتيم كه جمله : * ( « وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِه إِلَّا بِما شاءَ » ) * ، معناى تماميت تدبير خدا و كمال آن را مىرساند ، زيرا يكى از نشانىهاى كمال تدبير ، اين است كه موجود تدبير شده ، خودش نفهمد كه تدبير كننده او چه منظورى از او و از تدبير او دارد ، و چه آينده اى برايش در نظر گرفته تا براى خلاصى از آن آينده ( اگر ناگوار است ) دست و پا نكند و نقشه مدبر را خنثى نسازد ، و تدبير شدگان ، مانند قافله چشم و گوش بسته اى باشند كه بر خلاف ميل به طرفى سوقشان مىدهند ، و آن قافله هم مىرود صاحب قافله كمال جديت را به خرج مىدهد تا از هيچ ناحيه اى به افراد قافله آگهى نرسد و افراد ندانند به كجا مىروند و كجا منزل مىكنند و مقصد نهايىشان كجا است .

--> ( 1 ) هيچ موجودى نيست مگر آنكه خدا را با حمد خود تسبيح مىگويد اما شما تسبيح ايشان را نمى فهميد . « سوره اسراء ، آيه 44 » ( 2 ) سوره فصلت ، آيه 11